Poema - Mariano Reynaldo Vázquez López
Ixim
Ch’ul yajal te’,
ch’ul xojob
osil banamil.
Vo’ot jme’otkutik,
Vo’ot jtototkutik.
Nichimal kajval.
Nichimal yajval
Banamil.
Ich’bun jk’eoj,
ich’bun ke jti’,
uni bektal pom,
uni bektal kantela,
xojobal banamil,
xojobal kuxlejal.
Ti sbek’ asate,
ti sbek’ atakopale,
uni ch’ul nichim,
uni ch’ul ipalil,
teuk me oyan o
kuxlan me o.
Sventa jch’ich’alkutik.
Sventa jch’ielkutik.
Ta muyubajel ta sa’sak’op,
li’ ta yolon avok,
li’ta yolon ak’ob.
Jch’ul tot,
jch’ul me,
ch’ul ixim.
Maíz
Sagrada hoja,
sagrado rayo,
suelo, tierra.
Eres nuestra madre,
eres nuestro padre.
Padre florido,
dueño florido,
tierra.
Recibe mi canto,
recibe mi palabra.
Incienso,
candela,
luz de la tierra,
luz de la vida.
La semilla de tus ojos,
la semilla de tu cuerpo,
sagrada tierra,
sagrada fuerza,
sigue estando entre nosotros,
sigue latente.
Es (para) nuestra sangre.
Es (para) nuestro crecimiento.
En el gozo en busca de palabra.
Aquí debajo de tus pies,
aquí debajo de tus manos,
sagrado padre,
sagrada madre,
sagrado maíz.